این شعر، یکی از غزل­هایی است که بزرگ و کوچک، دست کم بیت آغازین آن را شنیده و حتّا به خاطر دارند. به خاطر زبانگردی این بیت و سنخیّت محتوایی آن با حال و روز اجتماعی ما، کم­تر کسی است که برای امید بخشی به خود یا دیگران از آن بهره نبرده باشد.

ردیف: غم مخور

کلمات قافیه: کنعان – گلستان – سامان – خوش­خوان – دوران – پنهان – طوفان – مغیلان – پایان – حال گردان – قرآن.

یوسف گم­گشته بازآید به کنعان غم مخور              کلبه احزان شود روزی گلستان غم مخور

یوسف: یکی از پیامبران قوم بنی­اسرائیل، که در زیبایی آوازه داشت و برادرانش از حسادت محبّت بیشتر پدر به او، وی را در چاه افکندند و او به خواست خدا از چاه تا ماه (عزیزی مصر) رسید. چنین نقل شده که پدر یوسف، در ماتم پسر از کلبه­اش بیرون نیامد و بسیار گریست و از این جهت خانه­ی پیر کنعان به کلبه­ی احزان (خانه­ی غم و اندوه) شناخته شده است.

گم گشته: گم شده            بازآید: باز می گردد، برمی­گردد.            کنعان: سرزمین پدری حضرت یوسف    

اَحزان : جمع حُزن: غم­ها و اندوه­ها.               گلستان: گلزار، باغ گل، جای پر شور و نشاط(در این جا).

کلبه­ی احزان و گلستان: آرایه­ی تضاد دارند.      

این غزل حافظ در حال و هوای نوید بخش مخاطب را به روزهای خوش آینده امیدوار می­کند.(شاید هم حق به جانب حافظ باشد).

معنی: اندوهگین مباش که دلدارِ گم­شده دوباره به وطن باز می­گردد و خانه­ی اندوهان به گلستان شادمانی بدل می­شود.

به قول استاد محمّدرضا شفیعی کدکنی، دلدار گم شده­ی ایران، «شادی» است و  شاید «شادی آزادی»:

طفلی به نام شادی، دیریست گمشده­ست

با چشمهای روشنِ براق

با گیسویی بلند به بالای آرزو

هرکس از او نشانی دارد

ما را کند خبر

این هم نشان ما:

یک سو خلیج فارس، سوی دگر خزر.

ای دل غم­دیده حالت به شود دل بد مکن                    وین سر شوریده بازآید به سامان غم مخور

در این حال و هوا غزل­های زیادی سروده شده است ولی«مونولوگ» گفتگوی درونی در این غزل، بیش از همه خود را عرضه می کند. آن گونه که از کلام حافظ برمی­آید، تجربه­ی نه چندان آسانی را پیش روی خود دارد و تنها راه چاره، تسلّی دادن به خویشتن است و نگاه روشن به آینده­ی موافق طبع. به آینده­ای که شاید زمانی از آن«بوی بهبود» بشنود.

دل غم­دیده: دلِ خود حافظ است که دچار غم و محنت فراوانی است.              دل بد کردن: بد دل شدن، نا امید شدن.

دل بد مکن: بد دل و ناامید مباش.         وین: مخفّف: و این          شوریده: 1. آشفته . 2. عاشق . 3.  دیوانه

سامان: در این جا(آرام ، قرار، آراستگی، نظم، رواج و رونق).                  آرایه­ی تضاد در «شوریده و سامان».

معنی: ای دل درد کشیده­ی من، مأیوس مباش که حالت بهتر خواهد شد و آشفتگی­های فکری تو آرام و قرار خواهند یافت.

این بیت برای اطلاعات بیشتر درج شده است:

گر بهار عمر باشد باز بر تخت چمن                        چتر گل در سر کشی ای مرغ خوشخوان غم مخور

بهار عمر: کنایه از جوانی                     تخت چمن: اضافه­ی تشبیهی. چمن به تخت تشبیه شده است.

چترِ گل: اضافه­ی تشبیهی. گل به چتر تشبیه شده است.           چتر گل در سر کشیدن: با گل هم­آغوش شدن.

معنی: ای مرغ خوش­آواز، غمگین مباش که اگر روزگار جوانی هنوز باقی باشد، بالاخره معشوق خود را در کنار خود خواهی یافت.

دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت                    دایماً یک­سان نباشد حال دوران غم مخور

دور گردون: گردش روزگار، دور فلک     مراد: میل، آرزو، خواست    واج آرایی در «د» و «ر» و تکرار واژه­ی «دور».

معنی: اگر چرخش روزگار حتّا دو روز مطابق آرزوی ما نبود؛ گذرِ زمان همیشه بر یک حالت باقی نخواهد ماند.

بیت نشان دهنده­ی ناخرسندی کامل حافظ از گذر ایّام است و به طرز مُضحکی شرایط امروز ما را داشته است.

هان، مشو نومید چون واقف نه‌ای از سرّ غیب                     باشد اندر پرده بازی‌های پنهان غم مخور

هان: بدان و آگاه باش (از اصوات و شبه جمله است).             واقف: بی­خبر، بی­اطلاع. 

 نه­ای: نیستی                       سر: رمز، راز.                   

غیب: عالم ملکوت، عالم بالا.             اندر: حرف اضافه(در).             اندر پرده: پشت پرده.

هان ای دل، نا امید مباش و غم مخور، زیرا از رموز و اسرارِ عالمِ نهان، آگاه نیستی؛ بازی­های پنهان زیادی در پشت پرده انجام می­شود.

ای دل ار سیل فنا بنیاد هستی برکند                 چون تو را نوح است کشتیبان ز طوفان غم مخور

ار: مخفّف اگر           فنا: نابودی، نیستی.              بنیاد: اساس، پایه.                 هستی، وجود، زندگی.

سیل فنا: اضافه­ی تشبیهی. نیستی و نابودی به سیلی که هست و نیست را با خود می برد، تشبیه شده است.

نوح و کشتی و طوفان: مراعات نظیر می­سازند.                 ضمناً تلمیح به داستان حضرت نوح نیز دارد.

ای دل من، اگر سیل نابودی پایه­های وجود را با خود ببرد؛ تا زمانی که نوح کشتیبان توست، غم به خود راه نده.

در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم                       سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور

کعبه و بیابان و خار مغیلان: مراعات نظیر دارند.                کعبه: خانه­ی  خدا در مکّه.              خواهی زد قدم: قدم خواهی زد.

سرزنش: ملامت، طعنه.                      مغیلان: درختچة خاردار که در بیابان­ها می­روید.      «سرزنش» برای خار مغیلان، جاندار پنداری یا انسان نمایی دارد.

اگر به اشتیاق طواف خانه­ی خدا در بیابان قدم خواهی زد، از طعنه و ملامت درخچه­ی خاردار بیابان، اندوهگین مباش.

بر اساس این بیت، اگر ما نیز در زندگی بر اساس علایق خود قدم در مسیری گذاشتیم؛ نباید از سختی­ها و درشتی­های راه، ناراحت و اندوهگین یا نومید شویم.

گر چه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید              هیچ راهی نیست کان را نیست پایان غم مخور

بس: بسیار، خیلی زیاد       منزل: محلّ اتراق کاروان، جای فرود آمدن        

بعید: دور.                       کان: مخفّ،«که آن»

اگرچه استراحتگاه­های بین راه بسیار خطرناک هستند و مقصد نیز بسیار دور است؛ لیکن همه­ی راه­ها و جاده­ها سرانجام به انتها و مقصد می­رسند.

حال ما در فرقت جانان و ابرام رقیب                         جمله می‌داند خدای حال گردان غم مخور

فرقت: جدایی، دوری.               جانان: دلدارِ چون جان عزیز.          ابرام: اصرار، پافشاری، الحاح

خدای حال گردان: خداوند دگرگون کننده­ی احوال           رقیب: نگهبان، برادر یا همراهِ دلدار که برای جلوگیری از مزاحمت­ها، با وی همراه می­شد.

حال و روز ما را در دوری دلدارِ عزیزتر از جان از یک طرف، و از سمت دیگر اصرار و پافشاری رقیب، همه را خداوند دگرگون کننده­ی احوال می داند.                                       تلمیح به دعای تحویل سال نیز دارد(... یا محوّل الحالِ و الاحوال ...)

حافظا در کنج فقر و خلوت شب‌های تار                       تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور

حافظ: تخلّص خواجه شمس الّدین محمّد شیرازی است.         در این بیت منادا هست و شبه جمله.

تار: تاریک      تخلّص:  خلاص، شدن، رهایی.                      تخلّص: نام ویژه­ای است که شاعران با آوردن آن در انتهای شعر خود از تنگنای شعر رهایی می­یابد. می­بندند.

به بیتی هم که شاعر در آن «تخلّص» خود را می­آورد، «بیت تخلّص» می­گویند.         فقر: تنگ­دستی، تهیدستی

خلوت ، ورد ، دعا و قرآن: مراعات نظیر

ای حافظ، در تنهایی شب­های تاریک و گوشه­ی تهیدستی، تا زمانی که زمزمه­ی تو دعا و قرآن باشد، غمی نداشته باش.