زبان و ادبیات فارسی سوم راهنمایی

پای نهادن: قدم گذاشتن                       کرب: سرزمین                  بلا: آزمایش، امتحان

کربلا: سرزمین آزمایش و امتحان                 قافله: کاروان               مُلحق شود: بپیوندد

پندار: حدس و گمان                               محفوظ داشتن: حفظ کردن، نگهداری

عظیم: بزرگ                  می­انگارند: نصوّر می­کنند، گمان می­­کنند

(صلح و جنگ) و (پیر و جوان): آرایه­ی تضاد دارند.                

ناگاه: ناگهان، به ناگاه.                     جاودانگی: ماندگاری.

بی­وقفه: بی­درنگ، بدون توقّف.             باز ایستادن: متوقّف شدن.

حیات معمول: زندگی طبیعی، زندگی عادی.

در عبارات:«کشتی­ها به گل نشستند» و «اتومبیل­ها گریختند» و «رودخانه ماند و نظاره کرد» آرایه­ی جان­دار پنداری(جان­بخشی به اشیا) وجود دارد.

آرایه­ی جان­دار پنداری(جان­بخشی به اشیا): اگر اشیای بی­جان و عناصر و پدیده­های طبیعی را با ویژگی­های رفتاری جان­داران توصیف کنیم؛ به صورتی که باعث زیبایی نوشته­ شود، جان­دار پنداری(جان­بخشی به اشیا) انجام داده­ایم.

آرایه­ی تشبیه: به تشبیه کردن یا ادعای همانندی بین دو چیز، به شرط زیباییِ هنری، آرایه­ی تشبیه می­گویند.

ارکان تشبیه را در جمله­های زیر تعیین کنید:

حیات حقیقی مردان خدا ققنوس­وار از میان خاکستر نخل­های نیم سوخته سر برآورد.

خرمشهر شقایقی خون رنگ­ است که داغ جنگ بر سینه دارد.

خرمشهر مادری بود که فرزندان خویش را زیر بال و پر گرفته بود.

نظاره کرد: نگاه کرد، تماشا کرد.                              عقلِ باژگونه: عقل وارونه، عقل معلّق

درنیابند: متوجّه نشوند، نفهمند.                                شقایق: از خانواده­ی لاله­ها

مظهر: محلّ تجلّی.                                              استقامت: استواری، مقاومت.

متجاوزان: تجاوزگران، اشغالگران                             مدافعان: محافظان.

شط: رود.                                                         استوار: محکم و پابرجا.

ایران شهر: کشورِ ایران                                        مقرّ: محلّ قرار گرفتن، قرارگاه.

تداعی: یادآوری.                                                عشّاق: جمع مکسّرِ عاشقان.

حسرت: اندوه، آرزو                                             معارج: محل بالا رفتن(جمع مکسّرِ معراج)

فراز: بالا، بلندی، ارتفاع                                        سلاله: خاندان، خانواده.

حذف: به کاستن بخشی از کلام به جهت پرهیز از تکرار، «حذف» می­گویند.

حذف بر دو نوع است:

1)      حذف به قرینه­ی لفظی: اگر فعل جمله ای را به خاطرِ تکرار بیهوده­ی آن در جمله­ی پیشین یا جمله­ی بعدی، حذف به قرینه­ی لفظی می­گویند.

مثال: آنان که یاد آن مقاومت عظیم را در دل محفزظ داشته­اند، پیر شده­اند و پیرتر(شده­اند). خداوند دوستدار نیکوکاران است و یاورِ راست گویان(است).

2)      حذف به قرینه­ی معنوی: اگر از رویِ معنی سخن به قسمت حذف شده­ی جمله پی برده و آن را حدس بزنیم، به آن حذف به قرینه­ی معنوی می­گویند. مثال:

ای نامِ تو بهترین سرآغاز(است)            بی نامِ تو نامه کِی کنم باز؟

**

مونولوگ: به گفت­و گوهای یک نفره که می تواند مخاطب داشته باشد یا بدون مخاطب باشد، مونولوگ می­گویند. اغلبِ نیایش­ها، مناجات­ها و مرثیه­ها مونولوگ هستند.

رنگِ بهاران

در سینه­ام دوباره غمی جان گرفته­است

«امشب دلم به یادِ عزیزان گرفته است»

آرایه­ی «جان بخشی» در عبارت«غمی جان گرفته­است» وجود دارد. همچنین مصرع دوم بیت(«امشب دلم به یادِ عزیزان گرفته است») از یک «شهید» تضمین شده­است.

تا لحظه­های پیش، دلم گورِ سرد بود

اینک به یُمن یاد شما جان گرفته است

در عبارت« دلم گور سرد بود» آرایه­ی تشبیه وجود دارد. (دل«طرف اوّل» به گورِ سرد«طرف دوم» تشبیه شده­است.

یُمن: مبارکی، فرخندگی، میمنت

در آسمانِ سینه­ی من ابرِ بغض خُفت

صحرایِ دل، بهانه­ی باران گرفته­است

آسمانِ سینه: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی تشبیهی است. سینه(اسمِ دوم) به آسمان(اسمِ اوّل) تشبیه شده­است و ویژگی مشترک این دو«وسعت و فراخی» است.

ابرِ بُغض: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی تشبیهی است. بُغض(اسمِ دوم) به ابر(اسمِ اوّل) تشبیه شده­است و ویژگی مشترک این دو«آمادگی برای بارش و گریه» است. در طولِ بیت نیز استعاره وجود دارد. همچنین در«خفتن» برای «ابرِ بغض»جان­بخشی صورت گرفته است.

صحرایِ دل: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی تشبیهی است. دل (اسمِ دوم) به صحرا (اسمِ اوّل) تشبیه شده­است و ویژگی مشترک این دو«نیازمندی به بارش» منظور است. در طولِ بیت نیز استعاره وجود دارد. همچنین در عبارت «بهانه گرفتن» برای «صحرا»جان­بخشی صورت گرفته است.

از هرچه بویِ عشق، تُهی بود خانه­ام

اینک، صفایِ لاله و ریحان گرفته­است

بوی عشق: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی استعاری است. عشق (اسمِ دوم) به گلی تشبیه شده که تنها یکی از ویژگی­های آن(بو) در (اسمِ اوّل) حاضر شده­است.

تُهی: خالی

لاله و ریحان: آرایه­ی تناسب می­سازند.

به حضور دوگانه­ی واژه­هایی که با هم نسبت و خویشاوندی دارند، آرایه­ی تناسب می­گویند. لاله و ریحان در گُل بودن با هم نسبت و خویشاوندی دارند.

اگر تعداد واژه­های خویشاوند در طولِ بیت به بیش از دو مورد برسد، آرایه­ی مراعات نظیر خواهیم داشت. مثال: ابر و باد و مه و خورشید و فلک در بیت زیر مراعات نظیر هستند:

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آریّ و به غفلت نخوری

**

دل و دین و عقل و هوشم، همه را به باد دادی

زِ کدام باده ساقی به منِ خراب دادی؟

یا در بیت بالا« دل و دین و عقل و هوش» مراعات نظیر دارند.

دیشب دو چشمِ پنجره در خواب می­خزید

امشب سکوتِ پنجره، پایان گرفته­است

چشمِ پنجره: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی استعاری است. پنجره (اسمِ دوم) به موجودی تشبیه شده که تنها یکی از اندام­های آن(چشم) در (اسمِ اوّل) حاضر شده­است. همچنین «خزیدن» برای پنجره باعث آرایه­ی جان­دار پنداری یا جان­بخشی به اشیا است.

سکوتِ پنجره: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی استعاری است. پنجره (اسمِ دوم) به موجودی تشبیه شده که تنها یکی از ویژگی­های آن(سکوت) در (اسمِ اوّل) حاضر شده­است. همچنین «سکوت شکستن» برای پنجره باعث آرایه­ی جان­دار پنداری یا جان­بخشی به اشیا است.

امشب فضایِ خانه­ی دل، سبز و دیدنی­است

در فصلِ زرد، رنگِ بهاران گرفته­است

خانه­ی دل: ترکیبِ اضافی(مضاف و مضافٌ­الیه) و اضافه­ی تشبیهی است. دل(اسمِ دوم) به خانه(اسمِ اوّل) تشبیه شده­است و ویژگی مشترک این دو«شخصی بودن» است.

بین«سبز و زرد» در بیت پایانی، آرایه­ی تناسب وجود دارد. زیرا دو خویشاوند از خانواده­ی «رنگ­ها» در طولِ بیت آمده است.

حکایت

سیرت سلمان

امیر: فرمان­ده                                                   رعایا: عوامِ مردم، توده­ی مردم. جمع رعیّت.

حقیر: ناچیز، کم ارزش، کوچک                               می­نمود: نشان می­داد

وقتی: زمانی، روزی                                            خادم: خدمت­کار، زیردست، رعیّت

توبره: کیسه، گونی.                                            بَر: بن مضارع از مصدر بُردن. بِبر

لشکرگاه: محلّ اقامت لشکر، قرارگاه                        در قدمِ وی افتاد: به دست و پای او افتاد، به التماس افتاد.

وجه: صورت، جهت                                             به سه وجه: به سه دلیل، به سه جهت

از برای خود: به خاطرِ خودم.                                  از بهر: برای ، به خاطرِ، از برای.

اندیشه مدار: نترس، وحشت مکن.                           تکبّر: خودستایی، خود خواهی، غرور.

دفع: راندن، دور کردن، طرد کردن                          دفع شود: دور شود

دلِ تو خوش شود: تو خوش­حال شوی.                    عهده: مسؤولیّت، وظیفه.

حفظ: محافظت، نگهداری، مراقبت.         

از عهده بیرون آمدن: به وظیفه عمل کردن، پیرزو شدن در مسؤولیّت.

روضه­ی خُلد، مجد خوافی

رخصت رویش- فصل غریبی - عیش گلزار – خرقه­ی فرسوده - منجی جهان- سلطان آسمان – هوا و هوس - صفت تفضیلی - قافیه و قیافه - قصیده و غزل- تلمیح و تشخیص - توصیف طبیعی - جوانان سعادتمند - مقاومت عظیم - جنگ و صلح - الحاق و ملحق - قافله و کاروان - حیات معمول – سرچشمه­ی جاودانگی – ققنوس­وار – باز نایستاده­است - نظر و نظاره - حیات حقیقی مردان خدا - عقل باژگونه - قبرستان شهدا - شقایق خون­رنگ - داغ خرّمشهر- مسجدِ جامع – مظهر استقامت - اشغال متجاوزان - مدافعان خرّمشهر – مظهر آرزو - شطّ العرب - مقرّ فرماندهی - تداعی صحنه­ی کربلا - اصحاب حقیقت - قرارگاه عشّاق - ویرانیِ معارج – سلاله­ی جوان­مردان - مرتضی آوینی- حذف به قرینه­ی لفظی – قرینه­ی معنوی - مونولوگ و دیالوگ – نمایش­نامه­ها و فیلم­نامه­ها- حافظه و استعداد – واقعه­ی دفاع مقدّس – مرثیه­ها و مناجات­ها- به قصدِ لذّت – دسته­بندی­های مکرّر – حتیّ­الامکان – مطالعه­ی مذهبی - فضای دیدنی- آرایه­ی تضمین - سلمان هراتی - رعیّت و رعایا – از عهده­ی حفظِ رعیّت - دفعِ تکبّر – روضه­ی خُلد – توبره­ی کاه - مجدِ خوافی – ذخایرِ زیر زمینی- فضیلت و تقوا - ننگین و شرارت­انگیز - اعتدال و قناعت – انحطاطِ حکومت – غرور و غفلت – مقهور و مغلوب - انضباط و استحکام - قدرت و اقتدار - مسؤلیّت پیچیده – پُر توقّع و سخت­گیر - عامّه و عموم - خصوصیّتِ اقلیمی - بدیهی و واضح – از لحاظ منابع - مراقبت خاص – مقدور و ممکن - ملّاحان و دریانوردان - مهارت و تخصّص - کارآیی و قابلیّت - توانایی راه­برد -آشفتگیِ ذهنی - کوشندگی و آگاهی - سامان عقیدتی - عمده و اساسی – قریحه­ی نقد و تحلیل – آموزه­های حِکَمی - آبشخورهای زلال - چگونگیِ بهره­گیری – تغییر و تلخیص – محمّد­علی اسلامیِ ندوشن -  فعل مضارع.